Μια από τις τελευταίες αδόμητες «ανάσες» στη συνοικία Βυζάντιο της Καλαμαριάς, η Πλατεία Ρόδων, η γνωστή στους κατοίκους ως «αλάνα», αναδιαμορφώνεται με συμμετοχικό σχεδιασμό.
Στόχος είναι ο υποβαθμισμένος αλλά ζωντανός αυτός ελεύθερος χώρος να μετατραπεί σε ανοιχτό, πράσινο και προσβάσιμο πάρκο γειτονιάς, που να ανταποκρίνεται στις προσδοκίες και τις επιθυμίες των πολιτών που τον ζουν καθημερινά.
Η πρώτη φάση του σχεδιασμού υλοποιήθηκε με τη συνεργασία του δήμου Καλαμαριάς και δύο εργαστηρίων του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, του Εργαστηρίου Co-Space του Τμήματος Μηχανικών Χωροταξίας και Ανάπτυξης και του Εργαστηρίου Δημοσίου Χώρου και Συμμετοχικού Σχεδιασμού του Τμήματος Αρχιτεκτόνων Μηχανικών. Το πόρισμα που παρουσιάστηκε στο δημοτικό συμβούλιο δίνει τις βασικές κατευθύνσεις για την εκπόνηση μελέτης και τη μελλοντική διεκδίκηση χρηματοδότησης.
Ένας χώρος με ιστορική μνήμη
Η πλατεία, συνολικής έκτασης 2,5 στρεμμάτων περίπου, η οποία περικλείεται από τις οδούς Ηροδότου, Χαλκηδόνος, Παλαιολόγου και Γρηγορίου Ε’, βρίσκεται σε μία από τις πλέον πυκνοκατοικημένες περιοχές του δήμου και αποτελεί ουσιαστικά το κέντρο του προσφυγικού οικισμού που δημιουργήθηκε συνεταιριστικά από τους ανθρώπους που τους παραχωρήθηκε η γη. Η «αλάνα» λειτούργησε διαχρονικά ως κοινός τόπος της γειτονιάς, γι’ αυτό και σήμερα δεν αντιμετωπίζεται ως ένα απλό αδόμητο οικόπεδο, αλλά ως χώρος μνήμης.
Ο χώρος, ο οποίος είναι χαρακτηρισμένος ως πράσινο και πλατεία από το 1991, περιήλθε στην πλήρη κυριότητα του δήμου μόλις τον Σεπτέμβριο του 2023, όταν απαλλοτριώθηκε και το τελευταίο ιδιόκτητο τμήμα εμβαδού περίπου 1.100 τ.μ. έναντι ποσού 3,3 εκ. ευρώ. Η σημερινή εικόνα, ωστόσο, παραμένει προβληματική: φυσικό έδαφος χωρίς ουσιαστικές διαμορφώσεις, ελάχιστος εξοπλισμός, μια παιδική χαρά στο ένα άκρο, ίχνη παλιότερου γηπέδου, δυσκολίες προσβασιμότητας και σταθμευμένα αυτοκίνητα στα γύρω πεζοδρόμια. Παρόλα αυτά, η πλατεία χρησιμοποιείται καθημερινά ως πέρασμα, σημείο συνάντησης και χώρος παιχνιδιού.
Από το ερωτηματολόγιο στα εργαστήρια της γειτονιάς
Τη διαδρομή που ακολουθήθηκε και τις προτάσεις που κατατέθηκαν παρουσίασαν στο δημοτικό συμβούλιο οι επικεφαλής των δύο εργαστηρίων του ΑΠΘ, Περικλής Λατινόπουλος και Εύη Αθανασίου. Όπως ανέφεραν, η διαδικασία ξεκίνησε με χωρική ανάλυση της έκτασης και ακολούθησε ερωτηματολόγιο προς τους κατοίκους, με το οποίο συγκεντρώθηκαν 69 απαντήσεις. Το βασικό συμπέρασμα που προέκυψε ήταν πως η ανάπλαση θεωρείται ιδιαίτερα σημαντική και η συμμετοχή των κατοίκων στη λήψη αποφάσεων αντιμετωπίζεται θετικά. «Η γειτονιά έδειξε ότι θέλει να έχει λόγο για τον χώρο της», ανέφεραν χαρακτηριστικά.
Ακολούθησαν δύο εργαστήρια στο 23ο Δημοτικό Σχολείο Καλαμαριάς, δίπλα στην πλατεία, ένα για ενήλικες και ένα ειδικά σχεδιασμένο για παιδιά. Στο εργαστήριο των ενηλίκων, οι συμμετέχοντες χαρτογράφησαν τη σχέση τους με τον χώρο, κατέγραψαν εμπειρίες και διατύπωσαν επιθυμίες ως προς το τι θέλουν να δουν στην πλατεία και τι δεν θέλουν να συμβεί. Τα παιδιά ζήτησαν ασφάλεια, φωτισμό, καθαριότητα, βρύση, τουαλέτα, σκιές, ελεύθερο παιχνίδι και δυνατότητες άθλησης. Το πιο ενδιαφέρον είναι ότι δεν περιέγραψαν έναν χώρο μόνο για παιδιά, αλλά έναν χώρο συνύπαρξης διαφορετικών ηλικιών.
Τι ζητά η γειτονιά
Από τα ερωτηματολόγια και τα εργαστήρια προέκυψαν τέσσερις βασικοί άξονες παρέμβασης. Πρώτος, η περιβαλλοντική αναβάθμιση, με υψηλή βλάστηση, δέντρα και φυσική σκίαση, με την ανάγκη για δροσιά και κλιματική ανθεκτικότητα να αναδεικνύεται βασική προτεραιότητα σε μια τόσο πυκνοκατοικημένη περιοχή.
Δεύτερος άξονας είναι η αναβάθμιση του αστικού εξοπλισμού —παγκάκια, φωτισμός, βρύσες, καθαρές και ασφαλείς υποδομές— και τρίτος οι χρήσεις με κυρίαρχες το παιχνίδι, τη χαλάρωση, την άθληση και ευέλικτες δραστηριότητες της κοινότητας. Ο τέταρτος αφορά την προσβασιμότητα και την ασφάλεια, με ζητούμενο έναν χώρο ανοιχτό, διαπερατό και εύκολο να διασχιστεί από όλους.
Παράλληλα, καταγράφηκαν και σαφείς «κόκκινες γραμμές». Οι κάτοικοι εμφανίστηκαν αρνητικοί σε χρήσεις που θα περιόριζαν τον δημόσιο χαρακτήρα, όπως αναψυκτήριο, πάρκο σκύλων ή περιφράξεις. Το αίτημα ήταν ένας ανοιχτός, κοινόχρηστος και μη εμπορευματοποιημένος χώρος.
Σημαντική ήταν και η προτίμηση σε φυσικές και υδατοπερατές επιστρώσεις, ώστε η πλατεία να λειτουργήσει και ως μικρή περιβαλλοντική υποδομή μέσα στον αστικό ιστό.
Βασική στρατηγική η πολυλειτουργικότητα
Με βάση τα ευρήματα, φοιτητικές ομάδες επεξεργάστηκαν προτάσεις σε επίπεδο στρατηγικών κατευθύνσεων. Κεντρική έννοια ήταν η πολυλειτουργικότητα, δηλαδή ένας δημόσιος χώρος που δεν θα χωρίζεται σε αυστηρές ζώνες, αλλά θα μπορεί να φιλοξενεί διαφορετικές και μεταβαλλόμενες χρήσεις.
Συζητήθηκαν ιδέες όπως ξέφωτο για εκδηλώσεις και συναντήσεις, κοινοτικός κήπος, ισχυρή παρουσία ψηλού πρασίνου, διαδρομές προς όλες τις κατευθύνσεις και πεδία δραστηριοτήτων που προσαρμόζονται στις ανάγκες της γειτονιάς. Η ευελιξία προτάθηκε ως απάντηση σε έναν χώρο που καλείται να εξυπηρετήσει παιδιά, ηλικιωμένους, οικογένειες, περαστικούς και αθλούμενους.
Οι καθηγητές τόνισαν ότι ο συμμετοχικός σχεδιασμός δεν μπορεί να εξαντληθεί σε δύο εργαστήρια. «Για να έχει αξιοπιστία, πρέπει να έχει συνέχεια και ορατό αποτέλεσμα. Ο σχεδιασμός που θα προκύψει χρειάζεται να επιστρέψει στην κοινότητα πριν οριστικοποιηθεί, ώστε οι κάτοικοι και ιδιαίτερα τα παιδιά να δουν πώς ενσωματώθηκαν οι απόψεις τους», ανέφεραν χαρακτηριστικά.
Πολύ ενδιαφέρουσα χαρακτήρισε την πρόταση η δήμαρχος Καλαμαριάς, Χρύσα Αράπογλου, σημειώνοντας ότι τα αποτελέσματα του συμμετοχικού σχεδιασμού θα πρέπει να ληφθούν υπόψη σε μία μελέτη που θα προωθηθεί πιθανότατα μέσω προγραμματικής σύμβασης, ώστε να υπάρχει ετοιμότητα για να αξιοποιηθεί οποιαδήποτε ευκαιρία χρηματοδότησης προκύψει στο άμεσο μέλλον και να προχωρήσει το έργο στην υλοποίηση.
voria